Vàng trắng là gì, có phải bạch kim không?

Trả lời ngắn gọn

Vì sao vàng thật lại có màu trắng?

Vàng nguyên chất vốn có màu vàng. Muốn tạo vàng trắng, người chế tác trộn vàng với một hoặc nhiều kim loại có màu trắng. Công thức cụ thể có thể khác nhau, nhưng thường gặp palladium, niken hoặc bạc.

Tuổi vàng cho biết phần vàng thật trong hợp kim:

• 18K hoặc 750 nghĩa là có 75% vàng, phần còn lại khoảng 25% là kim loại khác.
• 14K hoặc 585 nghĩa là có 58,5% vàng, phần còn lại khoảng 41,5% là kim loại khác.
• 10K hoặc 417 nghĩa là có khoảng 41,7% vàng, phần còn lại khoảng 58,3% là kim loại khác.
• 24K hoặc 9999 gần như là vàng nguyên chất nên vẫn mang màu vàng tự nhiên.

Kim loại pha vào làm màu vàng dịu đi, đồng thời giúp món trang sức cứng hơn. Tuy vậy, hợp kim bên dưới thường không trắng sáng như bề mặt mọi người nhìn thấy. Nó có thể hơi xám, hơi kem hoặc còn ánh vàng nhẹ.

Vì thế, phần lớn trang sức vàng trắng được phủ thêm một lớp rhodium rất mỏng. Rhodium là kim loại thuộc nhóm bạch kim nhưng không phải bạch kim. Lớp phủ này tạo màu trắng lạnh, độ bóng cao và che màu ấm của hợp kim vàng bên dưới.

Có thể hình dung món vàng trắng gồm 2 phần:

• Lõi bên trong là hợp kim vàng, chẳng hạn vàng 18K.
• Bề mặt bên ngoài là lớp rhodium mỏng tạo độ trắng sáng.

Lớp rhodium không làm món vàng từ 18K thành 24K, cũng không biến vàng trắng thành bạch kim. Tuổi vàng vẫn được xác định theo phần hợp kim bên trong. Bạn có thể đọc thêm cách hiểu 750, 585 và các tuổi vàng tại mục bài viết về vàng 18K.

Vàng trắng và bạch kim khác nhau thế nào?

Không thể chỉ nói bạch kim luôn đắt hơn hoặc vàng trắng luôn đắt hơn. Giá một món hoàn chỉnh còn phụ thuộc giá kim loại tại thời điểm xem, khối lượng, độ tinh khiết, thiết kế, đá gắn và tiền công.

Bạch kim có khối lượng riêng lớn hơn phần lớn hợp kim vàng trắng. Vì vậy, nếu có 2 món cùng kích thước và cùng độ đặc, món bạch kim thường nặng tay hơn. Nhưng cảm giác nặng không đủ để kết luận, vì một món có thể rỗng, có đá hoặc có cấu trúc khác.

Muốn tìm bài giải thích riêng về ký hiệu PT và bạch kim, bạn có thể vào chuyên mục bài viết và tra nội dung về bạch kim.

Vì sao vàng trắng đeo lâu lại bị ố hoặc ngả vàng?

Nguyên nhân phổ biến nhất là lớp rhodium bị mòn, không phải toàn bộ vàng bên trong bỗng đổi chất.

Lớp phủ rhodium rất mỏng. Khi đeo, bề mặt liên tục tiếp xúc với da, quần áo, mặt bàn, tay nắm, nước và các vật dụng khác. Ma sát lấy đi từng phần rất nhỏ của lớp phủ. Khi lớp này mỏng dần, màu hơi kem hoặc ánh vàng của hợp kim bên dưới bắt đầu lộ ra.

Những vị trí thường đổi màu trước gồm:

• Mặt dưới của nhẫn, nơi cọ vào bàn và đồ vật.
• Cạnh nhẫn, chấu giữ đá và phần nhô cao.
• Mắt dây hoặc khóa thường xuyên chuyển động.
• Khu vực tiếp xúc nhiều với mồ hôi, mỹ phẩm hoặc chất tẩy.

Từ “ố” trên thực tế có thể chỉ 3 hiện tượng khác nhau.

Ngả vàng: Thường do lớp rhodium mòn, làm lộ hợp kim vàng bên dưới. Màu hay xuất hiện dần ở vùng chịu ma sát.

Xỉn và mất bóng: Dầu trên da, xà phòng, kem dưỡng, bụi và mỹ phẩm tạo thành một lớp bám. Món trang sức có thể trông xám dù lớp rhodium chưa mòn nhiều.

Đổi màu thành từng đốm: Có thể liên quan đến mối hàn, kim loại pha, hóa chất hoặc lớp phủ mòn không đều. Trường hợp này cần làm sạch và kiểm tra trực tiếp mới biết nguyên nhân.

Mồ hôi của mỗi người có thành phần khác nhau. Công việc, tần suất đeo và cách chăm sóc cũng khác. Vì vậy không có mốc chung rằng cứ 6 tháng, 12 tháng hay 24 tháng là vàng trắng bắt buộc phải mạ lại. Có người thấy màu thay đổi sau thời gian ngắn, có người đeo vài năm mới nhận ra.

Mạ lại rhodium chủ yếu khôi phục màu và độ bóng bề mặt. Việc này không làm tăng tuổi vàng từ 14K lên 18K, cũng không bổ sung đáng kể lượng vàng thật trong món.

Cách phân biệt bằng ký hiệu và kiểm tra thực tế

Ký hiệu là đầu mối dễ xem nhất, nhưng phải đọc đúng ý nghĩa.

• 18K hoặc 750 xác nhận hàm lượng vàng khoảng 75%.
• 14K hoặc 585 xác nhận hàm lượng vàng khoảng 58,5%.
• 10K hoặc 417 xác nhận hàm lượng vàng khoảng 41,7%.
• PT950 hoặc Pt950 thường chỉ hợp kim có 95% bạch kim.
• PT900 thường chỉ hợp kim có khoảng 90% bạch kim.

Dấu 750 không tự nó chứng minh món đồ có màu trắng. Vàng vàng, vàng hồng và vàng trắng đều có thể là 750, vì con số này nói về độ tinh khiết chứ không nói về màu. Khi một món màu trắng mang dấu 750, đó là căn cứ cho thấy nó thuộc nhóm vàng 18K, không phải PT950.

Có thể kiểm tra theo trình tự sau:

• Làm sạch nhẹ để loại bỏ dầu, xà phòng và mỹ phẩm.
• Quan sát dưới ánh sáng trắng, nhất là mặt dưới nhẫn và các cạnh.
• Tìm ký hiệu ở lòng nhẫn, gần khóa hoặc mặt trong của món.
• Đối chiếu hóa đơn và giấy mô tả vật liệu.
• Nếu vẫn chưa rõ, dùng phép thử chuyên môn tại đơn vị kiểm định có năng lực.

Máy quang phổ có thể phân tích thành phần kim loại mà không cần phá hỏng toàn bộ món. Tuy nhiên, lớp rhodium nằm trên bề mặt có thể ảnh hưởng đến phép đọc nông. Người kiểm tra cần biết món có mạ và phải chọn cách đo phù hợp.

Thử bằng nam châm không cho kết luận chắc chắn. Khóa hoặc lò xo có thể chứa bộ phận phản ứng với nam châm, trong khi phần thân món lại là kim loại khác. Cũng không nên tự dùng axit, thuốc tẩy hoặc cào sâu, vì các cách này có thể làm hỏng bề mặt và đá gắn.

Bán lại vàng trắng tính theo tuổi vàng nào?

Vàng trắng được tính theo tuổi vàng của hợp kim bên trong, không tính như bạch kim chỉ vì món đồ có màu trắng. Nhẫn vàng trắng mang dấu 750 vẫn là vàng 18K. Dấu 585 vẫn là vàng 14K.

Lớp rhodium rất mỏng nên thường không được tách thành một phần giá trị riêng đáng kể. Tiền công chế tác, chi phí mạ và giá trị thương hiệu cũng không đồng nghĩa sẽ được hoàn lại khi bán.

Ví dụ dưới đây hoàn toàn là số giả định, dùng để minh họa cách tính. Giả sử một món không có đá nặng 4 gram, giá tham chiếu mua vào của vàng nguyên chất là 2.400.000 đồng mỗi gram.

Nếu tiếp tục giả định có khoản khấu trừ kiểm định và xử lý là 3%, món 750 trong ví dụ có phép tính:

• Giá trị phần vàng là 7.200.000 đồng.
• Khoản khấu trừ giả định là 216.000 đồng.
• Kết quả minh họa còn 6.984.000 đồng.

Đây không phải giá giao dịch thực tế. Mỗi nơi có cách cân, kiểm định, loại trừ đá, xử lý mối hàn và áp dụng chênh lệch khác nhau. Giá vàng cũng thay đổi theo thời điểm. Cần đối chiếu giá vàng hiện tại, xem chênh lệch mua bán và dùng công cụ đổi đơn vị vàng trước khi tự ước tính.

Một chỉ theo cách quy đổi phổ biến tại Việt Nam bằng 3,75 gram. Vì vậy, 1 chỉ vàng trắng 18K chứa lượng vàng nguyên chất theo lý thuyết là 3,75 × 75% = 2,8125 gram, nếu toàn bộ trọng lượng đều là hợp kim 18K và không có đá hay bộ phận khác.

Trường hợp đặc biệt dễ làm người dùng nhầm

Một số hợp kim vàng trắng giàu palladium có màu đủ trắng và được hoàn thiện mà không phủ rhodium. Khi đó, món đồ không có lớp mạ để mòn lộ màu vàng theo cơ chế thông thường. Bề mặt vẫn có thể xước hoặc mờ do sử dụng.

Món hai màu có thể kết hợp vàng trắng với vàng vàng hoặc vàng hồng. Một chiếc nhẫn như vậy vẫn có thể chỉ mang dấu 750 nếu tất cả các phần vàng đều là 18K.

Trang sức có đá không thể lấy tổng trọng lượng rồi nhân thẳng với 75%. Phải loại trọng lượng đá và những phần không phải hợp kim vàng. Món rỗng, có lò xo, dây lõi hoặc nhiều mối hàn cũng cần được xem riêng.

Trang sức cũ có thể bị mòn dấu, không có ký hiệu hoặc dùng hệ ký hiệu khác. Ngược lại, có dấu 750 hoặc PT950 cũng chưa phải bằng chứng tuyệt đối nếu nguồn gốc không rõ, vì ký hiệu có thể bị đóng sai.

Niken trong một số hợp kim vàng trắng có thể gây kích ứng ở người nhạy cảm. Da đỏ hoặc ngứa không tự chứng minh món đồ là giả, nhưng cũng không nên tiếp tục đeo khi vùng da đang phản ứng. Thành phần chính xác cần dựa vào giấy sản phẩm hoặc phép kiểm tra phù hợp.

Hiểu lầm hay gặp

Vàng trắng chính là bạch kim. Không đúng. Vàng trắng là hợp kim lấy vàng làm thành phần có giá trị chính. Bạch kim là nguyên tố Pt riêng biệt. Dấu 750 và PT950 mô tả hai vật liệu khác nhau.

Vàng trắng ngả vàng nghĩa là vàng giả. Không hẳn. Với món đã mạ rhodium, ngả vàng thường là dấu hiệu lớp phủ bị mòn và hợp kim bên dưới lộ ra. Muốn kết luận thật giả vẫn cần kiểm tra thành phần.

Thấy dấu 750 là biết chắc đó là vàng trắng. Không đúng. 750 chỉ có nghĩa là khoảng 75% vàng. Màu trắng, vàng hay hồng phụ thuộc kim loại pha và cách hoàn thiện bề mặt.

Giới hạn khi tự nhận biết

Không thể xác định chắc thành phần chỉ bằng ảnh, màu sắc, độ bóng hoặc cảm giác nặng tay. Ánh sáng vàng có thể làm bạch kim trông ấm màu. Lớp rhodium mới có thể khiến nhiều hợp kim khác nhau trông gần giống nhau.

Giá bán lại cũng không thể tính chính xác chỉ từ dấu tuổi vàng. Cần biết trọng lượng kim loại thực, phần đá, mối hàn, cấu trúc rỗng và kết quả kiểm định. Bảng ví dụ phía trên không thay thế báo giá thực tế.

Khi giấy tờ và kết quả thử không khớp, người đọc cần hỏi đơn vị kiểm định có năng lực hoặc cơ quan có thẩm quyền về tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng. Quy định về ghi nhãn, sai số và giải quyết tranh chấp phải được tra ở nguồn chính thức tại thời điểm phát sinh vụ việc.

Hỏi nhanh

Vàng trắng 18K có phải bạch kim không?

Không. Vàng trắng 18K chứa khoảng 75% vàng và thường mang dấu 18K hoặc 750. Bạch kim là kim loại Pt riêng, loại PT950 thường chứa khoảng 95% bạch kim.

Vàng trắng bao lâu phải mạ lại?

Không có chu kỳ cố định. Lớp rhodium mòn nhanh hay chậm tùy ma sát, tần suất đeo, công việc và cách chăm sóc. Chỉ cần kiểm tra khi bề mặt mất độ trắng hoặc ngả màu rõ.

Vàng trắng bán lại được tính thế nào?

Thông thường, phần kim loại được tính theo trọng lượng và tuổi vàng như 750, 585 hoặc 417, sau khi loại đá và phần không phải vàng. Giá thực tế còn phụ thuộc kết quả kiểm định, giá mua vào và các khoản khấu trừ được công bố tại thời điểm giao dịch.