Quy định về tỷ giá giao dịch ngoại tệ? Hiểu đúng trong 3 phút

Tỷ giá giao dịch ngoại tệ được quy định thế nào?

Quy định này sinh ra chủ yếu để quản lý đồng Đô la Mỹ (USD), vì đây là ngoại tệ dùng nhiều nhất để thanh toán hàng hóa xuất nhập khẩu tại Việt Nam. Khi bạn bước ra chi nhánh ngân hàng để mua hay bán USD, con số nhấp nháy trên bảng điện tử không phải do giám đốc nơi đó tự nghĩ ra. Nó là kết quả của một bộ quy tắc quản lý chặt chẽ.

Cơ chế trần sàn và biên độ hoạt động ra sao?

Nhiều người sẽ thắc mắc vì sao nhà nước lại sinh ra cơ chế này mà không để cho thị trường tự quyết định 100% như giá vàng hay giá mớ rau ngoài chợ.

Nguyên nhân cốt lõi là để chống sốc cho nền kinh tế. Nếu không có giới hạn trần, một tin đồn thất thiệt có thể khiến giá USD tăng vọt 10% hay 20% chỉ trong 1 đêm. Khi giá USD tăng mạnh như vậy, toàn bộ chi phí nhập khẩu xăng dầu, máy móc, nguyên vật liệu của các doanh nghiệp trong nước sẽ lập tức dội lên, kéo theo giá hàng hóa ngoài siêu thị cũng tăng theo.

Cơ chế quản lý hiện tại (áp dụng từ ngày 17 tháng 10 năm 2022) được gọi là "tỷ giá trung tâm cộng trừ biên độ". Cách nó vận hành diễn ra hằng ngày như sau:

Mỗi buổi sáng làm việc, Ngân hàng Nhà nước sẽ tính toán và công bố một mức tỷ giá trung tâm. Các ngân hàng thương mại bắt buộc phải dùng con số này làm gốc, cộng thêm tối đa 5% để ra giá trần (mức giá cao nhất được phép bán cho khách) và trừ đi tối đa 5% để ra giá sàn (mức giá thấp nhất được phép mua của khách).

Miễn là mức giá niêm yết của ngân hàng thương mại nằm lọt thỏm trong khoảng không gian từ sàn đến trần đó, giao dịch được tính là hợp lệ.

Ví dụ tính toán bằng số cụ thể

Để bạn dễ hình dung cơ chế này áp dụng vào thực tế mua bán thế nào, chúng ta cùng làm một phép tính. Giả sử hôm nay, tỷ giá trung tâm được Ngân hàng Nhà nước công bố là 24.000 đồng đổi 1 USD (đây là con số giả định để bạn dễ tính nhẩm và áp dụng theo).

Với quy định biên độ 5%, chúng ta sẽ có mức giá trần và giá sàn quy ra tiền Việt như sau:

Nhìn vào bảng trên, các ngân hàng thương mại sẽ được quyền niêm yết giá mua và giá bán USD tùy ý họ, nhưng bị ràng buộc tuyệt đối: không được mua vào dưới mức 22.800 đồng và không được bán ra vượt quá 25.200 đồng.

Giả sử, một chi nhánh ngân hàng A có thể niêm yết giá mua là 24.500 đồng và giá bán là 24.900 đồng. Cả 2 con số này đều nằm an toàn giữa khoảng 22.800 và 25.200, nên nó hoàn toàn đúng luật.

Khoảng cách giữa 24.500 và 24.900 (tức là 400 đồng) chính là biên lợi nhuận thô giúp ngân hàng duy trì hoạt động. Bạn có thể xem thêm bài về chênh lệch mua bán để hiểu sâu hơn vì sao luôn có khoảng cách bắt buộc giữa hai mức giá này.

Quy định về giao dịch hoán đổi ngoại tệ (Swap)

Khi tìm hiểu về ngoại tệ, nhiều người tra cứu cụm từ "quy định về giao dịch hoán đổi ngoại tệ" (trong nghề gọi là Swap) nhưng đọc các văn bản luật lại thấy quá rắc rối.

Để hiểu cơ chế này, bạn cần biết sự khác biệt. Ở ngoài đời, nếu bạn đưa tiền Việt để đổi lấy USD đi du lịch ngay trong ngày hôm đó (hoặc chậm nhất là 2 ngày làm việc), người ta gọi đó là giao dịch giao ngay.

Nhưng các tập đoàn lớn không làm việc như vậy. Giả sử một công ty xuất khẩu gạo hôm nay nhận được 1 triệu USD tiền thanh toán của đối tác. Họ cần đổi ngay số USD đó ra tiền Việt để trả lương công nhân trong xưởng. Thế nhưng, đúng 3 tháng sau, họ lại cần mua đúng 1 triệu USD đó để nhập khẩu phân bón.

Thay vì bán đứt USD hôm nay rồi 3 tháng sau lại hồi hộp ra ngân hàng mua với một mức giá không lường trước được (rất nguy hiểm cho kế hoạch kinh doanh), họ sẽ dùng giao dịch hoán đổi. Nó bao gồm 2 vế diễn ra song song cùng lúc:

• Vế 1 (Giao ngay): Công ty bán 1 triệu USD cho ngân hàng lấy tiền Việt ngay hôm nay theo đúng tỷ giá hiện hành.
• Vế 2 (Kỳ hạn): Công ty ký một hợp đồng cam kết sẽ mua lại đúng 1 triệu USD đó vào đúng 90 ngày sau, với một mức tỷ giá đã được chốt cứng ngay từ hôm nay.

Cơ chế này giải quyết được hai bài toán: doanh nghiệp có ngay lượng tiền Việt khổng lồ để dùng, đồng thời khóa chặt được rủi ro biến động giá trong suốt 3 tháng tới. Theo quy định hiện hành, khoảng thời gian kỳ hạn của giao dịch hoán đổi này được phép kéo dài từ 3 ngày cho đến tối đa 365 ngày.

Trường hợp ngoại lệ: Chợ đen và giao dịch cá nhân

Tất cả các quy định về biên độ, trần sàn ở trên chỉ có tác dụng bắt buộc đối với hệ thống ngân hàng chính thức. Còn ở bên ngoài "chợ đen" (thường là các tiệm vàng lớn có làm thêm dịch vụ thu đổi ngoại tệ không phép), giá cả trôi nổi hoàn toàn theo quy luật có người mua thì có người bán.

Vào những giai đoạn ngân hàng khan hiếm nguồn cung USD, mức trần 5% chặn lại khiến các ngân hàng không thể tự ý tăng giá mua vào để thu hút người dân bán ngoại tệ. Lúc này, dòng người có nhu cầu mua bán USD thực sự sẽ tràn ra thị trường tự do để giải quyết công việc. Ở chợ đen không có mức trần hay mức sàn nào cả, giá có thể bị đẩy lên cao hơn mức giá niêm yết trong ngân hàng từ 100 đồng, 500 đồng cho đến cả 1.000 đồng cho mỗi tờ Đô la.

Tuy nhiên, điều ngoại lệ này đi kèm với rủi ro pháp lý lớn. Pháp luật quy định cá nhân mua bán ngoại tệ tại những tổ chức không có giấy phép thu đổi ngoại tệ có thể bị xử phạt hành chính rất nặng. Nếu bạn thực sự cần đổi tiền để đi du học hay du lịch, cách an toàn nhất là mang hồ sơ, vé máy bay ra ngân hàng để giao dịch đúng luật. Nếu bạn chỉ muốn theo dõi xu hướng giá chung, bạn có thể xem trang tỷ giá được cập nhật hằng ngày của chúng tôi.

Ranh giới của những lời khuyên tỷ giá

Mục đích của chúng tôi là giải thích minh bạch cách vận hành của chính sách. Xin nói rõ, bài viết này không đưa ra bất kỳ định hướng nào về việc bạn nên trữ tiền VND hay lập tức đổi sang USD.

Quy định về tỷ giá không phải là một hòn đá bất di bất dịch. Nó có thể được Ngân hàng Nhà nước thay đổi bất cứ lúc nào tùy vào thời cuộc. Biên độ hoàn toàn có thể được nới rộng lên 10% nếu thị trường toàn cầu sóng gió, hoặc thu hẹp xuống 3% nếu dòng ngoại tệ chảy vào trong nước đang ổn định.

Không một chuyên gia nào có thể khẳng định chắc chắn giá USD vào tháng sau sẽ ở mức bao nhiêu. Mọi phép tính trong bài chỉ là ví dụ để bạn bóc tách cơ chế. Nếu bạn đang đại diện công ty đứng trước một quyết định thanh toán tiền tỷ bằng ngoại tệ, bạn bắt buộc phải trực tiếp liên hệ chi nhánh ngân hàng nơi mở tài khoản để xin báo giá chính thức tại đúng thời điểm đó. Không được dùng các con số trên mạng làm căn cứ để ký kết hợp đồng.

Ba hiểu lầm hay gặp

"Ngân hàng nào cũng có chung một giá bán USD."

Đây là một lầm tưởng. Ngân hàng Nhà nước chỉ đưa ra ranh giới trần và sàn. Nằm trong khoảng không gian đó, khoảng 40 ngân hàng thương mại khác nhau sẽ đưa ra 40 mức giá niêm yết hoàn toàn khác nhau để cạnh tranh. Chuyện ngân hàng A bán giá cao hơn ngân hàng B vài chục đồng cho một USD là chuyện bình thường hàng ngày.

"Mọi đồng tiền nước ngoài đều bị khống chế biên độ 5%."

Sai hoàn toàn. Cơ chế biên độ khắt khe này chỉ áp dụng riêng cho tỷ giá của Đô la Mỹ (USD). Đối với các loại ngoại tệ khác như đồng Euro của châu Âu, Bảng Anh (GBP) hay Yên Nhật (JPY)... các ngân hàng thương mại được quyền tự xác định mức giá dựa trên diễn biến thị trường quốc tế, miễn là đảm bảo tính công khai và hợp lý.

"Giao dịch hoán đổi (Swap) chỉ dành cho những người đầu cơ buôn tiền."

Không hẳn như vậy. Nghiệp vụ phức tạp này sinh ra chủ yếu để phục vụ nhu cầu phòng vệ rủi ro có thật của các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Bằng cách chốt trước mức giá tỷ giá cho các tháng tiếp theo, giám đốc doanh nghiệp có thể nhẩm tính chính xác chi phí bằng VND, từ đó mạnh dạn ký hợp đồng xuất khẩu mà không thấp thỏm lo âu. Bạn có thể xem thêm các bài viết giải thích về nghiệp vụ tài chính để nhìn rõ bức tranh này.

Hỏi nhanh

Ngân hàng có được phép bán USD bằng đúng mức giá trần không?

Hoàn toàn được. Nếu nhu cầu mua USD từ các doanh nghiệp trên thị trường quá lớn, ngân hàng thương mại có toàn quyền kéo giá bán lên kịch trần (tức là lấy tỷ giá trung tâm cộng thêm đúng 5%) và dừng lại ở đó. Đây thường là tín hiệu cho thấy sức ép cung cầu đang rất căng thẳng.

Tỷ giá liên ngân hàng nghĩa là gì?

Đó là mức giá mua bán ngoại tệ số lượng lớn giữa các ngân hàng thương mại giao dịch với nhau (chợ bán buôn). Khách hàng cá nhân hoặc doanh nghiệp thông thường không bao giờ được mua bán ở mức giá này, nhưng nó phản ánh trung thực nhất sức mạnh cung cầu của toàn bộ hệ thống tài chính trong ngày làm việc hôm đó.

Mua bán USD thông qua ứng dụng chuyển khoản có khác gì cầm tiền mặt không?

Có khác biệt. Ở cùng một thời điểm xem giá, mức giá ngân hàng mua vào đồng USD qua hình thức chuyển khoản thường sẽ cao hơn giá họ mua tiền mặt từ 10 đồng đến khoảng 30 đồng cho mỗi Đô la. Nguyên nhân là vì ngân hàng phải tốn chi phí kho quỹ, kiểm đếm thật, và hao mòn bảo quản khi họ nhận cọc tiền mặt vật lý, còn tiền số nhảy trên hệ thống mạng thì không tốn khoản phí đó.