Trái phiếu chính phủ là gì, dân mua được không?

Trả lời thẳng

Ai phát hành và vì sao phải phát hành?

Với trái phiếu chính phủ Việt Nam, chủ thể vay cuối cùng là Chính phủ. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm quản lý, còn Kho bạc Nhà nước thường tổ chức phát hành theo kế hoạch và điều kiện được công bố cho từng đợt.

Hiểu đơn giản, Nhà nước có các khoản cần chi trong khi tiền thu ngân sách không phải lúc nào cũng đến đúng thời điểm hoặc đủ ngay một lần. Phát hành trái phiếu giúp huy động một khoản vốn lớn rồi hoàn trả theo lịch dài hơn.

Tiền huy động có thể phục vụ các nhiệm vụ thuộc ngân sách trung ương, cân đối nguồn vốn, thanh toán nghĩa vụ nợ đến hạn hoặc đáp ứng nhu cầu vốn đã được cấp có thẩm quyền quyết định. Việc sử dụng cụ thể phải căn cứ kế hoạch ngân sách và hồ sơ chính thức, không thể suy ra chỉ từ tên một mã trái phiếu.

Cơ chế vay có thể hình dung qua 4 bước:

• Chính phủ công bố nhu cầu phát hành, kỳ hạn và điều kiện của đợt trái phiếu.
• Thành viên đủ điều kiện tham gia đấu thầu hoặc phân phối theo cơ chế được áp dụng.
• Nhà đầu tư trúng thầu chuyển tiền và nhận trái phiếu.
• Chính phủ trả lãi, hoàn gốc theo lịch đã công bố.

Đây không phải việc Nhà nước bán một phần quyền sở hữu. Người giữ trái phiếu là chủ nợ, không phải cổ đông. Họ không có quyền biểu quyết như người sở hữu cổ phiếu.

Có thể đọc thêm nội dung nền tảng tại kho bài viết về trái phiếu và theo dõi các khái niệm thị trường tại chuyên mục chứng khoán.

Tiền lãi của trái phiếu đến từ đâu?

Một trái phiếu thường có ít nhất 4 dữ kiện cần phân biệt:

• Mệnh giá là số tiền gốc được dùng để tính nghĩa vụ hoàn trả.
• Lãi suất danh nghĩa là tỷ lệ dùng để tính khoản lãi định kỳ.
• Kỳ hạn là thời gian từ lúc phát hành đến ngày hoàn gốc.
• Giá giao dịch là số tiền người mua thực sự trả nếu mua lại trên thị trường.

Lãi suất danh nghĩa không phải lúc nào cũng bằng lợi suất thực tế của người mua. Nếu một trái phiếu có mệnh giá 100 triệu đồng nhưng được mua lại với giá 95 triệu đồng, dòng tiền nhận về không đổi thì lợi suất của người mua sẽ cao hơn trường hợp trả đủ 100 triệu đồng. Nếu giá mua là 105 triệu đồng, lợi suất sẽ thấp hơn.

Giá thay đổi vì người mua và người bán liên tục so sánh trái phiếu cũ với mặt bằng lãi suất mới. Khi thị trường đòi hỏi lợi suất cao hơn, giá trái phiếu đang lưu hành thường phải giảm để trở nên tương đương. Khi lợi suất yêu cầu thấp hơn, giá trái phiếu cũ có thể tăng. Đây là quan hệ toán học giữa giá và dòng tiền, không phải dự báo hướng đi của thị trường.

Ví dụ tính dòng tiền bằng số

Giả sử một trái phiếu có mệnh giá 100.000.000 đồng, kỳ hạn 5 năm, trả lãi 4% một năm và thanh toán lãi mỗi năm 1 lần. Toàn bộ số liệu dưới đây chỉ là ví dụ giả định, không phải mức đang được chào bán.

Nếu giữ đến đáo hạn và mọi khoản được thanh toán đúng lịch, tổng lãi danh nghĩa trong 5 năm là 20.000.000 đồng. Tổng tiền nhận gồm 20.000.000 đồng tiền lãi và 100.000.000 đồng tiền gốc.

Phép tính này chưa xét thuế, phí, thời điểm tái đầu tư khoản lãi, lạm phát và giá mua thực tế. Nếu người mua trả 98.000.000 đồng thay vì 100.000.000 đồng, cách tính lợi suất phải dựa trên toàn bộ các dòng tiền và thời điểm nhận tiền, không thể chỉ lấy 4.000.000 chia cho mệnh giá.

Lạm phát cũng tạo ra khác biệt giữa lãi danh nghĩa và sức mua. Ví dụ hoàn toàn giả định, một khoản sinh lãi 4% trong khi mức giá chung tăng 3% không đồng nghĩa sức mua tăng đủ 4%. Muốn tính chính xác còn phải xét lãi kép, thuế, phí và thời gian nắm giữ.

Lãi thường thấp hơn trái phiếu doanh nghiệp bao nhiêu?

Không có một mức chênh cố định áp dụng cho mọi ngày, mọi kỳ hạn và mọi doanh nghiệp. Khoảng cách đó được gọi là phần bù rủi ro tín dụng, tức khoản lợi suất cao hơn mà thị trường yêu cầu khi cho một bên có khả năng trả nợ thấp hơn vay tiền.

Bảng sau tiếp tục dùng số giả định để giải thích cách đọc, không phản ánh báo giá hiện tại:

Trong ví dụ, mức 6,5% cao hơn 4,0% đúng 2,5 điểm phần trăm, tương đương 250 điểm cơ bản. Một điểm phần trăm bằng 100 điểm cơ bản. Đây không phải mức cao hơn 2,5% của 4,0%.

Chênh lệch thực tế có thể rộng hoặc hẹp do nhiều yếu tố:

• Khả năng trả nợ: Chính phủ có nguồn thu ngân sách và quyền điều hành tài khóa, còn doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào hoạt động kinh doanh và dòng tiền riêng.
• Kỳ hạn: Khoản vay 10 năm không thể so thẳng với khoản vay 2 năm.
• Thanh khoản: Trái phiếu dễ giao dịch thường được chấp nhận với lợi suất thấp hơn công cụ khó tìm người mua lại.
• Điều khoản: Tài sản bảo đảm, quyền mua lại trước hạn và thứ tự được trả nợ đều ảnh hưởng mức lợi suất.
• Mặt bằng lãi suất: Lợi suất của cả Chính phủ lẫn doanh nghiệp thay đổi theo điều kiện tiền tệ và nhu cầu vốn.
• Chất lượng tổ chức phát hành: Hai doanh nghiệp cùng kỳ hạn 5 năm vẫn có thể chịu mức lãi rất khác nhau.

Vì vậy, câu trả lời chính xác cho “thấp hơn bao nhiêu” phải là: lấy lợi suất của trái phiếu doanh nghiệp trừ lợi suất trái phiếu chính phủ có kỳ hạn tương đương tại cùng thời điểm. Không được lấy một trái phiếu Chính phủ 2 năm so với trái phiếu doanh nghiệp 10 năm rồi coi toàn bộ chênh lệch là rủi ro doanh nghiệp.

Nội dung về hai loại công cụ có thể tra trong kho bài viết theo các chủ đề “trái phiếu là gì” và “trái phiếu doanh nghiệp”.

Người dân mua bằng cách nào?

Người dân có thể tiếp cận, nhưng “mua được” về mặt nguyên tắc khác với “dễ mua” trong thực tế. Thị trường sơ cấp của trái phiếu chính phủ chủ yếu vận hành qua đấu thầu và các thành viên đủ điều kiện. Quy mô giao dịch, thủ tục và cách phân phối thường phù hợp với ngân hàng, công ty chứng khoán, quỹ và tổ chức lớn hơn.

Có 3 con đường thường được nhắc đến:

Mua trực tiếp trong đợt phát hành phụ thuộc vào phương thức của từng đợt và tổ chức được phép nhận lệnh. Không phải đợt nào cũng có một nút mua dành cho tài khoản cá nhân.

Mua trên thị trường thứ cấp nghĩa là mua lại trái phiếu đã phát hành từ người đang sở hữu. Cá nhân phải kiểm tra công ty chứng khoán của mình có hỗ trợ sản phẩm đó hay không, lô giao dịch tối thiểu là gì, giá đang hiển thị là giá sạch hay đã gồm lãi tích lũy, và có dễ bán lại không.

Mua chứng chỉ quỹ trái phiếu là cách gián tiếp. Quỹ gom tiền của nhiều người rồi phân bổ vào trái phiếu chính phủ, tiền gửi, trái phiếu doanh nghiệp hoặc các tài sản thu nhập cố định khác theo điều lệ. Người góp vốn sở hữu chứng chỉ quỹ chứ không đứng tên từng trái phiếu trong danh mục.

Đây là lý do người dân thường tiếp cận trái phiếu chính phủ qua quỹ. Số tiền tham gia có thể nhỏ hơn một giao dịch trái phiếu riêng lẻ, còn việc theo dõi kỳ hạn và tái đầu tư do đơn vị quản lý quỹ thực hiện.

Tuy nhiên, tên có chữ “trái phiếu” không bảo đảm quỹ chỉ nắm trái phiếu chính phủ. Người đọc phải xem bản cáo bạch, báo cáo danh mục và tỷ trọng tài sản mới nhất. Một quỹ giữ 60% trái phiếu chính phủ có cấu trúc rủi ro khác quỹ chỉ giữ 10% và dành phần lớn còn lại cho trái phiếu doanh nghiệp.

Vì sao lợi suất trái phiếu chính phủ là thước đo chung?

Lợi suất trái phiếu chính phủ thường được dùng làm mốc tham chiếu vì rủi ro không trả được nợ bằng nội tệ của Chính phủ thường được đánh giá thấp hơn rủi ro của từng doanh nghiệp. Trong cách tính tài chính, nó hay đóng vai trò gần với “mức lợi suất nền”.

Ví dụ giả định, nếu trái phiếu chính phủ 5 năm có lợi suất 4,0% và trái phiếu doanh nghiệp cùng kỳ hạn có lợi suất 7,0%, thị trường đang đặt thêm phần bù 3,0 điểm phần trăm cho các rủi ro khác. Phần thêm này có thể gồm rủi ro tín dụng, thanh khoản và điều khoản hợp đồng.

Nhiều kỳ hạn ghép lại tạo thành đường cong lợi suất. Đường này cho thấy thị trường đang định giá việc cho Chính phủ vay trong 1 năm, 2 năm, 5 năm, 10 năm hoặc lâu hơn ra sao.

Đường cong được theo dõi vì nó liên quan đến:

• Chi phí huy động vốn của Chính phủ theo từng kỳ hạn.
• Mức nền để định giá trái phiếu doanh nghiệp.
• Kỳ vọng của thị trường về lạm phát và lãi suất.
• Nhu cầu giữ tài sản ngắn hạn so với dài hạn.
• Cách ngân hàng và tổ chức tài chính định giá nhiều dòng tiền tương lai.

Lợi suất dài hạn cao hơn lợi suất ngắn hạn có thể chứa phần bù cho thời gian, lạm phát và độ bất định. Trường hợp lợi suất ngắn hạn cao hơn dài hạn cũng không tự động chứng minh một biến cố chắc chắn xảy ra. Cần đọc thêm bối cảnh cung cầu, chính sách tiền tệ và thanh khoản.

Các biến động tiền tệ liên quan có thể đối chiếu tại bảng tỷ giá, nhưng tỷ giá không phải yếu tố duy nhất quyết định lợi suất trái phiếu bằng đồng Việt Nam.

Trường hợp đặc biệt và ngoại lệ

Trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh không hoàn toàn giống trái phiếu chính phủ. Bên đứng tên vay có thể là một tổ chức khác, còn Chính phủ thực hiện bảo lãnh theo phạm vi và điều kiện cụ thể. Muốn biết nghĩa vụ thuộc về ai phải đọc hồ sơ phát hành.

Trái phiếu chính quyền địa phương cũng là công cụ khác. Chủ thể vay là chính quyền địa phương theo khuôn khổ pháp luật, không phải khoản nợ giống hệt trái phiếu do Chính phủ trung ương phát hành.

Giữ đến đáo hạn khác với bán trước hạn. Người giữ trái phiếu mệnh giá 100 triệu đồng có thể được hoàn đủ mệnh giá khi đáo hạn theo điều khoản, nhưng nếu cần bán ở năm thứ 2 của kỳ hạn 5 năm, giá thị trường có thể thấp hơn hoặc cao hơn 100 triệu đồng.

Quỹ trái phiếu không bảo đảm giá chứng chỉ quỹ đứng yên. Khi lợi suất thị trường thay đổi, giá các trái phiếu trong danh mục thay đổi theo. Quỹ có thể ghi nhận tăng hoặc giảm giá trị tài sản ròng dù các trái phiếu vẫn trả lãi đúng lịch.

Kỳ hạn càng dài thường càng nhạy với lãi suất. Một trái phiếu 10 năm thường biến động giá mạnh hơn trái phiếu 1 năm khi lợi suất thị trường thay đổi cùng một mức, nếu các yếu tố khác tương đương. Đó là rủi ro lãi suất, khác với rủi ro không trả được nợ.

Hiểu lầm hay gặp

“Trái phiếu chính phủ không có bất kỳ rủi ro nào.” Không đúng. Rủi ro tín dụng thường thấp hơn trái phiếu doanh nghiệp, nhưng người giữ vẫn gặp rủi ro giá khi bán sớm, rủi ro lạm phát làm giảm sức mua, rủi ro thanh khoản và rủi ro phát sinh từ phí giao dịch.

“Lãi suất ghi trên trái phiếu chính là lợi suất.” Chỉ đúng trong trường hợp rất hẹp, chẳng hạn giá mua bằng mệnh giá và cách tính dòng tiền phù hợp. Mua giá 95, 100 hay 105 cho cùng một dòng tiền sẽ tạo ra các mức lợi suất khác nhau.

“Mua quỹ trái phiếu là sở hữu trực tiếp trái phiếu chính phủ.” Không đúng. Người mua sở hữu chứng chỉ quỹ. Quỹ mới là bên nắm các tài sản trong danh mục, và danh mục có thể gồm nhiều loại giấy tờ khác nhau.

Ranh giới của thông tin trong bài

Bài này giải thích cơ chế, không đưa ra quyết định mua bán. Không có một mức lợi suất hiện tại nào được dùng vì con số thay đổi theo ngày, kỳ hạn, phiên đấu thầu và giá giao dịch.

Trước khi đối chiếu một đợt cụ thể, cần kiểm tra tối thiểu 7 mục: chủ thể phát hành, mã trái phiếu, mệnh giá, kỳ hạn, ngày đáo hạn, cách trả lãi và kênh giao dịch. Nếu mua qua quỹ, kiểm tra thêm phí, thời hạn rút tiền, tỷ trọng trái phiếu chính phủ và tỷ trọng trái phiếu doanh nghiệp.

Thông tin có tính pháp lý như đối tượng được tham gia, lô giao dịch, thuế, quyền sở hữu và thủ tục chuyển nhượng phải tra tại văn bản còn hiệu lực hoặc nguồn chính thức của Bộ Tài chính, Kho bạc Nhà nước, cơ quan quản lý thị trường và đơn vị cung cấp dịch vụ. Các quy định này có thể thay đổi, nên không thể coi một hướng dẫn cũ là căn cứ cho mọi giao dịch.

Có thể dùng công cụ tính toán để kiểm tra các phép tính giả định, nhưng kết quả máy tính không thay thế điều khoản của trái phiếu hoặc bản cáo bạch quỹ.

Hỏi nhanh

Trái phiếu chính phủ có phải gửi tiết kiệm không?

Không. Tiền gửi là khoản ngân hàng nợ người gửi, còn trái phiếu chính phủ là khoản Chính phủ vay người sở hữu trái phiếu. Hai công cụ có chủ thể trả nợ, cách giao dịch, kỳ hạn và cơ chế bảo vệ khác nhau.

Cá nhân có thể mua trực tiếp trái phiếu chính phủ không?

Có thể nếu đợt phân phối hoặc thành viên thị trường cung cấp kênh phù hợp cho cá nhân. Tuy nhiên, thực tế nhiều người tiếp cận gián tiếp qua quỹ trái phiếu vì thị trường trực tiếp thường phục vụ tổ chức và giao dịch quy mô lớn hơn.

Vì sao quỹ trái phiếu chính phủ vẫn có ngày giảm giá?

Vì giá trái phiếu trong danh mục được định giá lại theo lợi suất thị trường. Khi lợi suất yêu cầu tăng, giá trái phiếu cũ thường giảm; kỳ hạn càng dài thì mức nhạy cảm thường càng lớn. Việc giảm giá quỹ trong 1 ngày không đồng nghĩa Chính phủ đã ngừng trả nợ.