Sổ tiết kiệm đứng tên hai người được không?

Câu trả lời ngắn gọn

Sổ chung thực chất hoạt động thế nào?

Thông tư 48/2018/TT-NHNN gọi đây là tiền gửi tiết kiệm chung. Khoản 2 Điều 5 xác định tiền gửi tiết kiệm chung là tiền gửi của từ 2 người gửi tiền trở lên.

Sổ giấy chỉ là chứng từ xác nhận. Quyền của mỗi người còn được ghi nhận trong dữ liệu ngân hàng, giấy đề nghị gửi tiền và thỏa thuận quản lý khoản tiền gửi. Vì vậy, người cầm sổ chưa chắc là người duy nhất có quyền rút.

Điều 7 yêu cầu thẻ tiết kiệm chung phải thể hiện thông tin của tất cả người gửi tiền. Với sổ có 2 chủ sở hữu, ngân hàng phải ghi nhận danh tính của cả 2 người, chứ không phải ghi tên người thứ hai như người liên hệ hoặc người nhận hộ.

Cần phân biệt 3 chuyện:

• Đứng tên xác định ai là người gửi tiền trong quan hệ với ngân hàng.
• Tỷ lệ sở hữu xác định mỗi người có bao nhiêu phần trong gốc và lãi.
• Quyền thực hiện giao dịch xác định cần chữ ký của cả hai hay một người có thể làm thủ tục.

Ba nội dung này liên quan nhưng không đồng nghĩa. Một người được phép thay mặt thực hiện giao dịch không có nghĩa toàn bộ tiền thuộc về người đó.

Pháp luật cho phép tiền gửi chung, nhưng không bắt buộc mọi ngân hàng, mọi kỳ hạn hoặc mọi kênh trực tuyến phải cung cấp sản phẩm này. Có nơi chỉ mở tại quầy. Có nơi chỉ áp dụng cho 2 người. Có nơi có thể nhận nhiều hơn 2 người nhưng dùng mẫu thỏa thuận khác.

Cần giấy tờ gì của cả hai?

Khi mở tại quầy, Điều 12 Thông tư 48/2018/TT-NHNN quy định tất cả người gửi tiền chung phải trực tiếp xuất trình giấy tờ xác minh thông tin của mình.

Bộ hồ sơ thường có 3 nhóm:

• Giấy tờ định danh còn hiệu lực của từng người, thường là thẻ căn cước hoặc hộ chiếu được ngân hàng chấp nhận.
• Giấy đề nghị gửi tiền hoặc hợp đồng tiền gửi chung theo mẫu.
• Thỏa thuận quản lý, sử dụng tiền gửi chung và mẫu chữ ký của từng người.

Ngân hàng có thể yêu cầu thêm thông tin liên hệ, tài khoản nhận gốc và lãi, cách thông báo biến động hoặc tài liệu liên quan đến người đại diện. Nếu tiền được chuyển từ tài khoản, nơi nhận gửi còn phải xác định tài khoản chuyển và thực hiện các bước kiểm tra theo quy định của họ.

Hai người là vợ chồng không có nghĩa giấy đăng ký kết hôn luôn là giấy tờ bắt buộc để mở sổ chung. Quan hệ vợ chồng và tư cách đồng chủ sở hữu là 2 căn cứ khác nhau. Tuy nhiên, ngân hàng vẫn có thể yêu cầu tài liệu bổ sung trong một trường hợp cụ thể.

Trước khi ký, cần kiểm tra ít nhất các nội dung sau:

• Tên và số giấy tờ của cả 2 người có đúng không.
• Tỷ lệ sở hữu là 50% và 50%, 60% và 40% hay tỷ lệ khác.
• Gốc và lãi có cùng tỷ lệ phân chia không.
• Ai được nhận tiền lãi định kỳ.
• Rút trước hạn cần 1 chữ ký hay 2 chữ ký.
• Tất toán đúng hạn cần những ai có mặt.
• Có cho phép một người được chỉ định thực hiện giao dịch không.
• Khi một người mất, ngân hàng hạn chế toàn bộ sổ hay chỉ phần liên quan đến di sản.

Chi tiết thủ tục khác nhau giữa các ngân hàng. Hai người cần hỏi thẳng nơi định gửi và yêu cầu xem mẫu thỏa thuận trước khi chuyển tiền. Không nên dựa vào lời giải thích miệng rồi ký một mẫu có nội dung khác.

Rút tiền cần cả hai hay một người?

Câu trả lời nằm trong thỏa thuận quản lý và sử dụng tiền gửi chung được ngân hàng chấp nhận. Thường có các cách thiết kế sau:

Cụm “một trong hai” phải được đọc kỹ. Nó có thể mang nghĩa bất kỳ ai trong 2 người đều được giao dịch, hoặc chỉ 1 người được nêu tên là người đại diện. Hai cách này có hậu quả rất khác nhau.

Nếu chọn phương án tất cả cùng chấp thuận, ngân hàng thường cần đủ chữ ký theo mẫu. Khi một người không thể đến, việc ủy quyền chỉ có hiệu lực nếu đúng hình thức mà pháp luật và ngân hàng chấp nhận. Có nơi yêu cầu văn bản được chứng nhận hoặc xác thực. Có nơi yêu cầu tất cả đồng chủ sở hữu đồng ý với việc ủy quyền.

Nếu chọn phương án một người được thực hiện, người đó có thể yêu cầu rút một phần hoặc tất toán toàn bộ nếu hợp đồng cho phép. Nhưng số tiền nhận thay vẫn phải được xử lý theo quyền sở hữu giữa 2 người. Quyền ký với ngân hàng không biến phần tiền của người kia thành tài sản riêng của người đi rút.

Điều 18 Thông tư 48/2018/TT-NHNN đặt ra việc kiểm tra thẻ tiết kiệm, giấy tờ xác minh và chữ ký khi chi trả. Cách áp dụng cho người đại diện, người được ủy quyền hoặc một đồng chủ sở hữu được giao quyền còn phụ thuộc hồ sơ đã đăng ký và quy định nội bộ.

Bởi vậy, không thể kết luận rằng cứ cầm sổ và căn cước là rút được. Ngân hàng còn đối chiếu dữ liệu, chữ ký, tình trạng phong tỏa, thỏa thuận về người giao dịch và tình trạng pháp lý của các đồng chủ sở hữu.

Ví dụ tính bằng số

Giả sử A và B gửi chung 600.000.000 đồng, kỳ hạn 12 tháng. Hai người ghi rõ A sở hữu 60%, B sở hữu 40%. Lãi suất 5% một năm chỉ là số giả định để minh họa, không phải mức đang áp dụng tại ngân hàng nào.

Tiền lãi giả định khi đủ kỳ hạn:

600.000.000 đồng × 5% × 12 tháng ÷ 12 tháng = 30.000.000 đồng

Tổng gốc và lãi giả định là:

600.000.000 đồng + 30.000.000 đồng = 630.000.000 đồng

Nếu thỏa thuận cho phép B một mình tất toán, ngân hàng có thể chi trả theo đúng quyền giao dịch đã đăng ký. Tuy nhiên, điều đó không làm B trở thành chủ sở hữu của cả 630.000.000 đồng. Theo tỷ lệ giả định, quyền kinh tế của B vẫn là 252.000.000 đồng.

Nếu B mất sau ngày đáo hạn, phần 252.000.000 đồng của B là phần cần được xem xét theo pháp luật thừa kế. Phần 378.000.000 đồng của A không tự nhiên trở thành di sản của B.

Bảng trên chỉ minh họa trường hợp đủ 12 tháng và chia lãi theo cùng tỷ lệ với tiền gốc. Nếu rút ở tháng thứ 3, tháng thứ 6 hoặc tháng thứ 9, lãi thực nhận có thể được tính lại theo quy định rút trước hạn. Có sản phẩm cho rút một phần, có sản phẩm phải tất toán toàn bộ.

Có thể nhập số tiền, kỳ hạn và lãi suất thực tế vào công cụ tính lãi tiết kiệm. Các phép tính khác nằm tại bộ công cụ tài chính.

Vợ chồng gửi chung khác gì gửi riêng?

Sổ có 2 tên giúp ngân hàng nhận diện cả vợ và chồng là người gửi tiền. Sổ có 1 tên thì trong giao dịch thông thường, ngân hàng chỉ làm việc với người đứng tên hoặc người được ủy quyền hợp lệ.

Nhưng tên trên sổ không phải căn cứ duy nhất xác định đó là tài sản chung hay tài sản riêng trong quan hệ hôn nhân.

Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định tài sản hình thành từ thu nhập hợp pháp trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung, trừ trường hợp có căn cứ khác. Vì vậy, sổ chỉ mang tên chồng chưa chắc toàn bộ tiền là tài sản riêng của chồng. Ngược lại, khoản tiền được thừa kế riêng hoặc tặng cho riêng có thể vẫn là tài sản riêng nếu có đủ căn cứ chứng minh.

Ví dụ, vợ chồng có 400.000.000 đồng là tài sản chung và gửi vào sổ mang tên một người. Việc sổ có 1 tên không tự động xóa quyền tài sản của người còn lại. Tuy nhiên, người không đứng tên cũng không thể chỉ mang giấy đăng ký kết hôn tới ngân hàng rồi yêu cầu rút 200.000.000 đồng.

Sổ chung giải quyết rõ hơn quyền giao dịch với ngân hàng. Nó không thay thế thỏa thuận về chế độ tài sản, chứng cứ nguồn tiền hoặc việc giải quyết tranh chấp tại cơ quan có thẩm quyền.

Một trong hai người mất thì xử lý ra sao?

Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di sản gồm tài sản riêng của người mất và phần của người đó trong tài sản chung với người khác. Vì thế, chỉ phần thuộc người mất được đưa vào khối di sản, không mặc nhiên đưa toàn bộ sổ chung vào thừa kế.

Cách xử lý thường đi qua 4 vấn đề:

• Xác định phần sở hữu của người còn sống.
• Xác định phần sở hữu của người mất.
• Xác định người có quyền nhận hoặc đại diện xử lý di sản.
• Thực hiện chi trả theo hồ sơ và quy trình của ngân hàng.

Khi nhận được thông tin một đồng chủ sở hữu đã mất, ngân hàng có thể tạm hạn chế giao dịch để tránh chi nhầm phần di sản. Có nơi tách được phần sở hữu đã ghi rõ. Có nơi tạm giữ toàn bộ khoản tiền vì đây là 1 hợp đồng tiền gửi chưa thể chia kỹ thuật ngay. Nếu đang có tranh chấp, ngân hàng có thể chờ văn bản thỏa thuận hợp lệ hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Người còn sống không tự động được nhận toàn bộ tiền dù trước đó hợp đồng ghi “một trong hai người được giao dịch”. Quyền giao dịch thuận tiện khi cả hai còn sống không thể dùng để loại bỏ quyền của người thừa kế sau khi một người mất.

Ngân hàng cũng không chỉ dựa vào giấy chứng tử để giao tiền cho người mang giấy tới. Họ cần tài liệu xác định ai có quyền đối với di sản. Điều 18 Thông tư 48/2018/TT-NHNN giao ngân hàng hướng dẫn việc chi trả tiền gửi theo thừa kế phù hợp pháp luật.

Bài này không đi sâu vào thủ tục khai nhận hoặc phân chia thừa kế. Hồ sơ thực tế phụ thuộc vào di chúc, số người thừa kế, người chưa thành niên, nghĩa vụ tài sản, tranh chấp và yêu cầu của ngân hàng.

Đối với vợ chồng, Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 còn yêu cầu xác định phần tài sản chung trước khi chia thừa kế. Giả sử 600.000.000 đồng được xác định hoàn toàn là tài sản chung của vợ chồng và không có thỏa thuận tài sản khác. Khi có yêu cầu chia, phần tham khảo theo nguyên tắc chung là 300.000.000 đồng của người còn sống và 300.000.000 đồng thuộc phần của người mất để xử lý thừa kế.

Người còn sống có thể đồng thời là người thừa kế, nhưng không thể từ ví dụ đó suy ra họ sẽ nhận toàn bộ 600.000.000 đồng. Phần thừa kế cụ thể còn phụ thuộc di chúc hợp lệ, những người có quyền hưởng, nghĩa vụ tài sản và kết quả giải quyết hồ sơ.

Tiền gửi cũng không biến mất khi chủ sở hữu mất. Gốc và lãi tiếp tục được xử lý theo hợp đồng, ngày đáo hạn và quy định của ngân hàng. Nếu khoản tiền được tất toán trước hạn để chia, mức lãi thực nhận có thể khác lãi đủ kỳ hạn.

Trường hợp đặc biệt và ngoại lệ

Một người đã rút tiền sau khi người kia mất nhưng ngân hàng chưa biết. Việc rút thành công không tự động chứng minh người rút sở hữu toàn bộ. Người đó vẫn có thể phải hoàn trả hoặc quyết toán phần thuộc di sản nếu người thừa kế có căn cứ yêu cầu.

Một người đang ở nước ngoài hoặc nằm viện. Có thể xem xét ủy quyền, nhưng hình thức ủy quyền và giấy tờ đi kèm khác nhau giữa các ngân hàng. Không được mặc nhiên cho rằng ảnh chụp căn cước hoặc cuộc gọi xác nhận là đủ.

Một người mất khả năng nhận thức nhưng chưa mất. Đây không phải trường hợp thừa kế. Ngân hàng có thể cần giấy tờ về người đại diện hoặc người giám hộ. Một giấy ủy quyền được lập khi người ký không còn đủ khả năng nhận thức có thể phát sinh tranh chấp.

Hai người không ghi tỷ lệ sở hữu. Khi mọi việc bình thường, ngân hàng vẫn có thể vận hành khoản tiền theo chế độ chữ ký đã chọn. Khi phát sinh tranh chấp hoặc thừa kế, nguồn tiền, chứng từ góp tiền và thỏa thuận giữa hai bên trở nên quan trọng.

Hai người ly hôn hoặc chấm dứt quan hệ. Sổ không tự đổi thành sổ riêng. Ngân hàng tiếp tục làm theo hợp đồng đang có cho tới khi nhận được yêu cầu thay đổi hợp lệ, thỏa thuận phân chia hoặc văn bản của cơ quan có thẩm quyền.

Sổ giấy bị mất. Khoản tiền không mất theo tờ sổ. Người gửi cần báo ngay để ngân hàng áp dụng quy trình phong tỏa, kiểm tra và cấp lại hoặc chi trả. Với sổ chung, yêu cầu báo mất và cấp lại có thể vẫn cần đủ sự chấp thuận đã quy định.

Nếu gửi bằng ngoại tệ, điều kiện người gửi, loại tiền được nhận và cách chi trả còn chịu quy định riêng. Giá trị quy đổi sang đồng Việt Nam thay đổi theo thời điểm; có thể xem bảng tỷ giá để ước tính, nhưng ngân hàng sẽ dùng tỷ giá và quy trình thực tế của họ.

Hiểu lầm hay gặp

“Có 2 tên thì ai cầm sổ cũng rút được.” Không đúng. Người thực hiện giao dịch phải đáp ứng chế độ chữ ký, giấy tờ xác minh và các điều kiện đã đăng ký. Tờ sổ không thay thế quyền giao dịch.

“Sổ mang 1 tên thì chắc chắn là tài sản riêng.” Không đúng. Với vợ chồng, tính chất tài sản còn phụ thuộc thời điểm hình thành, nguồn tiền, thừa kế riêng, tặng cho riêng và thỏa thuận về tài sản.

“Một người mất thì người còn lại đương nhiên hưởng hết.” Không đúng. Phần của người còn sống vẫn thuộc họ; phần của người mất được xử lý theo thừa kế. Ngân hàng có thể tạm hạn chế giao dịch trong thời gian xác minh.

Phần nào phải hỏi nguồn chính thức?

Không thể nói chắc khi chưa xem hợp đồng rằng ngân hàng sẽ phong tỏa toàn bộ hay chỉ phần di sản, cho phép một người rút đến mức nào, yêu cầu giấy ủy quyền ra sao, hỗ trợ sổ chung trực tuyến hay không, thu phí gì và xử lý lãi trong thời gian chờ bao lâu.

Chi tiết thủ tục khác nhau giữa các ngân hàng. Trước khi gửi, hãy hỏi trực tiếp nơi dự định mở về 8 câu: có nhận sổ chung không, tối đa bao nhiêu người, cần ai có mặt, chọn chế độ chữ ký nào, một người có được tất toán toàn bộ không, tỷ lệ sở hữu ghi ở đâu, xử lý khi một người mất thế nào và bộ hồ sơ thừa kế được công bố ở đâu.

Nếu có tranh chấp về nguồn tiền, di chúc, người thừa kế, người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi hoặc lệnh phong tỏa, cần làm việc với ngân hàng và cơ quan có thẩm quyền. Nội dung này chỉ giải thích nguyên tắc chung, không thay thế ý kiến pháp lý cho một hồ sơ cụ thể.

Có thể đọc thêm các nội dung quản lý tiền cá nhân tại chuyên mục bài viết. Các con số tính lãi trong bài đều là ví dụ giả định.

Hỏi nhanh

Hai người không phải vợ chồng có mở sổ chung được không?

Có thể. Pháp luật không giới hạn tiền gửi chung cho vợ chồng, nhưng ngân hàng có quyền quy định sản phẩm, số người và hồ sơ áp dụng.

Một người cầm sổ chung có rút được tiền không?

Chỉ khi thỏa thuận đã đăng ký cho phép người đó thực hiện và hồ sơ đáp ứng quy trình ngân hàng. Nếu chọn chế độ cả 2 người cùng chấp thuận, một người cầm sổ thường chưa đủ.

Người còn sống có được rút toàn bộ sau khi người kia mất không?

Không mặc nhiên. Phần của người mất là di sản, còn phần của người sống vẫn thuộc người đó. Cách tách tiền, trả lãi và tiếp nhận hồ sơ phải hỏi chính ngân hàng đang giữ khoản tiền.