Cách kiểm tra vàng thật hay giả

Cách nào đáng tin nhất?

Vàng giả không phải lúc nào cũng nhìn khác vàng thật. Một món mạ vàng vẫn có màu đẹp, không hút nam châm và có thể mang dấu 9999 hoặc 750. Vì vậy cần hiểu mỗi phép thử kiểm tra được phần nào.

Cách hợp lý là đi từ đơn giản đến kỹ hơn. Thử tại nhà để phát hiện dấu hiệu bất thường. Nếu giá trị món đồ đáng kể hoặc cần xác định tuổi vàng, hãy đo bằng thiết bị chuyên dụng.

Nhóm 1: tự thử tại nhà

Thử bằng nam châm chỉ giúp sàng lọc

Vàng nguyên chất không bị nam châm thông thường hút mạnh. Bạn có thể dùng một nam châm đủ mạnh, đưa chậm qua nhiều vị trí trên món đồ rồi quan sát.

• Nếu toàn bộ món đồ bị hút mạnh và chạy theo nam châm, nó có thể chứa nhiều sắt, thép hoặc kim loại có từ tính. Đây là dấu hiệu không phù hợp với vàng nguyên chất.
• Nếu chỉ phần khóa dây chuyền bị hút nhẹ, chưa thể kết luận cả sợi dây có vấn đề. Bên trong khóa có thể có một lò xo nhỏ bằng thép.
• Nếu món đồ hoàn toàn không bị hút, kết quả chỉ cho thấy nó không chứa nhiều kim loại có từ tính. Đồng, bạc, đồng thau và nhiều vật liệu dùng làm lõi cũng không bị nam châm hút mạnh.

Nói thẳng, không hút nam châm không chứng minh được là vàng. Phép thử này giỏi phát hiện một số món làm từ thép, nhưng không phân biệt được vàng đặc với đồng mạ vàng hoặc một lõi kim loại không có từ tính.

Nam châm gắn trên tủ lạnh thường khá yếu. Dùng nó mà không thấy phản ứng lại càng không nói lên nhiều điều. Dù dùng nam châm mạnh hơn, đây vẫn chỉ là bước kiểm tra ban đầu.

Tính tỉ trọng là cách thử tại nhà có ích nhất

Tỉ trọng cho biết một vật nặng bao nhiêu so với thể tích của nó. Vàng nguyên chất có tỉ trọng khoảng 19,32 gram trên centimet khối ở nhiệt độ phòng. Nói đơn giản, một khối vàng nhỏ nhưng khá nặng.

Có hai cách đo tại nhà. Cách cân món đồ trong không khí rồi cân khi ngập trong nước thường chính xác hơn việc đọc mực nước trong cốc chia vạch.

Bạn cần cân điện tử đủ nhạy, cốc nước, sợi chỉ mảnh và giá treo. Món đồ phải là khối đặc, không gắn đá và không có khoang rỗng.

• Cân món đồ khi khô để lấy khối lượng trong không khí.
• Buộc bằng chỉ rồi nhúng ngập hoàn toàn trong nước.
• Không để món đồ chạm đáy hoặc thành cốc.
• Ghi lại số cân khi món đồ đang ngập.
• Lấy khối lượng trong không khí chia cho phần chênh giữa hai lần cân.

Công thức là tỉ trọng = khối lượng trong không khí chia cho khối lượng trong không khí trừ khối lượng khi ngập nước.

Giả sử một miếng kim loại đặc nặng 37,50 gram trong không khí. Khi treo ngập trong nước, cân hiện 35,56 gram. Phần chênh là 1,94 gram.

Tỉ trọng giả định sẽ là 37,50 chia 1,94, bằng khoảng 19,33 gram trên centimet khối. Kết quả này rất gần tỉ trọng của vàng nguyên chất. Nó cho thấy món đồ phù hợp với vàng có độ tinh khiết cao, nhưng vẫn chưa phải bằng chứng tuyệt đối.

Một số vật liệu làm lõi có tỉ trọng gần vàng. Nếu lõi đó được phủ vàng bên ngoài, phép đo tỉ trọng có thể không phát hiện được. Ngược lại, món vàng thật có mối hàn, khoang rỗng hoặc đá gắn cũng có thể cho kết quả lệch.

Cách đo này không thích hợp với:

• Nhẫn, vòng hoặc tượng có ruột rỗng
• Trang sức đang gắn đá
• Món có nhiều khe giữ bọt khí
• Dây chuyền có nhiều mắt nhỏ
• Đồ có lò xo, lõi, sáp hoặc vật liệu khác bên trong
• Món vàng tuổi thấp nhưng không biết hợp kim được pha bằng kim loại gì

Với vàng 18K hoặc 14K, không được lấy tỉ trọng vàng nguyên chất rồi nhân thẳng với 75% hoặc 58,5%. Tỉ trọng của hợp kim còn phụ thuộc phần kim loại được pha vào. Hai món cùng 18K có thể không cho đúng một con số giống nhau.

Đọc thể tích bằng cốc chia vạch cũng dễ sai. Một món nhẫn nhỏ chỉ làm mực nước thay đổi rất ít. Chênh lệch nhỏ này có thể thấp hơn độ chia của dụng cụ nhà bếp.

Quan sát dấu đóng là kiểm tra nguồn thông tin

Dấu thường nằm ở lòng nhẫn, gần khóa dây, mặt trong vòng hoặc vị trí ít bị cọ xát. Các dấu quen thuộc gồm:

• 9999 tương ứng 99,99% vàng
• 999 tương ứng 99,9% vàng
• 750 tương ứng 75% vàng, thường gọi là 18K
• 585 tương ứng 58,5% vàng, thường gọi là 14K
• 417 tương ứng 41,7% vàng, thường gọi là 10K

Dấu 18K có nghĩa là lượng vàng chiếm 18 phần trên tổng số 24 phần, tương đương 75%. Dấu 750 cũng diễn đạt cùng mức đó theo phần nghìn.

Hãy nhìn xem dấu có rõ, đều và nằm ở vị trí hợp lý không. Đồng thời kiểm tra những vùng hay mòn như cạnh nhẫn, móc khóa và mặt sau. Nếu lớp màu vàng bị mòn để lộ màu kim loại khác, món đồ có khả năng được phủ bề mặt.

Tuy nhiên, dấu đóng không phải giấy chứng nhận. Ký hiệu có thể được đóng lên một món không đúng tuổi vàng. Món cũ hoặc làm thủ công cũng có thể không có dấu dù vẫn là vàng thật. Vì vậy, dấu chỉ là một dữ kiện để đối chiếu với hóa đơn, khối lượng và kết quả đo.

Những cách tại nhà không đáng tin

Một số mẹo được truyền miệng cho kết quả rất mơ hồ hoặc dễ làm hỏng bề mặt.

• Cắn thử không phân biệt được vàng với kim loại mềm khác. Việc này còn có thể làm móp món đồ hoặc tổn thương răng.
• Chà lên gốm không tráng men chỉ tạo ra một vệt màu khó đọc. Lớp mạ và bụi trên bề mặt có thể làm kết quả sai.
• Nhìn màu da sau khi đeo không xác định được tuổi vàng. Mồ hôi, mỹ phẩm, bụi kim loại và phần hợp kim đều có thể để lại vệt.
• Nghe tiếng khi thả rơi phụ thuộc hình dáng, độ dày và nền va chạm. Nhẫn, miếng vàng và dây chuyền không thể so bằng cùng một tiếng.
• Ngâm giấm, kem đánh răng hoặc chất tẩy không cho biết chính xác phần trăm vàng. Các chất này có thể làm xỉn phần kim loại pha hoặc ảnh hưởng lớp phủ.
• Hơ lửa không phải phép thử phù hợp tại nhà. Nhiệt có thể làm đổi màu mối hàn, hỏng đá, biến dạng món đồ hoặc tạo khói từ vật liệu khác.
• Dùng bộ axit không có kinh nghiệm chủ yếu kiểm tra vệt kim loại hoặc lớp vừa được mài ra. Chọn sai dung dịch, đọc sai màu hay thử ngay trên bề mặt đều có thể dẫn đến kết luận sai.

Nếu một video chỉ dựa vào một vệt màu, một tiếng kêu hoặc việc món đồ không dính nam châm để khẳng định vàng thật, cách đó không đủ căn cứ.

Nhóm 2: đo tại tiệm

Máy quang phổ XRF đo được gì?

Loại thường dùng để kiểm tra trang sức là máy quang phổ huỳnh quang tia X, gọi ngắn là XRF. Máy chiếu tia X vào một vùng nhỏ rồi đọc tín hiệu phát ra từ các nguyên tố ở đó.

Kết quả thường cho biết tỷ lệ những nguyên tố máy nhận diện được trên vùng đo, chẳng hạn vàng, bạc, đồng, kẽm hoặc niken. Từ phần trăm vàng, người vận hành có thể đối chiếu với tuổi vàng.

Ví dụ giả định, nếu nhiều điểm đo sạch cùng cho kết quả gần 75% vàng, món đồ phù hợp với mức 18K. Phép quy đổi cơ bản là 75% nhân với 24, cho ra 18K.

Ưu điểm của XRF là đo nhanh và thường không cần cắt món đồ. Nó hữu ích với trang sức nguyên khối, hợp kim đồng đều và bề mặt đã được làm sạch.

Điểm cần nhớ là XRF chủ yếu đọc thành phần ở vùng gần bề mặt được chiếu. Máy không tự xác nhận toàn bộ phần lõi sâu bên trong giống hệt bề mặt. Một món được mạ đủ dày hoặc có cấu tạo nhiều lớp có thể khiến kết quả bề mặt trông tốt hơn phần lõi.

Kết quả cũng có thể bị ảnh hưởng nếu đầu đo đặt vào:

• Vùng có lớp mạ
• Điểm hàn hoặc chỗ đã sửa
• Khóa có lò xo
• Bề mặt cong quá nhỏ
• Vùng đang bám bụi, dầu hoặc hóa chất
• Chi tiết nằm sát viên đá
• Một điểm không đại diện cho toàn bộ món đồ

Vì vậy, câu hỏi đúng không chỉ là “máy hiện bao nhiêu”, mà còn là “đã đo ở những vị trí nào”.

Cách đo XRF đáng tin hơn

Khi mang món đồ đi đo, có thể đề nghị kiểm tra nhiều điểm thay vì chỉ bắn một lần vào mặt ngoài đẹp nhất.

• Đo phần thân chính của món đồ
• Đo thêm cạnh, mặt sau hoặc vùng đã mòn tự nhiên
• Tránh lấy kết quả ở khóa và mối hàn làm đại diện cho cả món
• Làm sạch bề mặt trước khi đo
• So xem các điểm có cho thành phần gần nhau không
• Hỏi rõ kết quả là phần trăm nguyên tố hay mức karat đã được máy quy đổi

Nếu một mặt hiện hàm lượng vàng cao nhưng vùng mòn hoặc mặt sau khác hẳn, cần nghĩ đến lớp phủ, mối hàn hoặc cấu tạo không đồng nhất. Không nên lấy một con số duy nhất để đại diện cho toàn món.

Máy XRF cũng không xác định được món đồ thuộc về ai, được làm ở đâu hay dấu thương hiệu có thật hay không. Nó đo thành phần nguyên tố tại vùng được kiểm tra, không xác minh lịch sử của món đồ.

Cân tỉ trọng tại tiệm kiểm tra phần khối

Cân tỉ trọng chuyên dụng dùng cùng nguyên lý với phép thử trong nước tại nhà, nhưng cân có độ nhạy cao hơn và bộ treo ổn định hơn. Kết quả phản ánh mối quan hệ giữa khối lượng và thể tích của toàn món, nên có thể bổ sung phần mà phép đo bề mặt chưa nói hết.

Nếu XRF cho thấy bề mặt là vàng có độ tinh khiết cao nhưng tỉ trọng toàn món không phù hợp, có thể món đồ bị rỗng, có đá, có lõi hoặc gồm nhiều vật liệu. Kết quả lệch chưa tự động có nghĩa là giả. Trước hết phải xem cấu tạo thực tế.

Cân tỉ trọng tại tiệm đáng tin nhất khi món đồ:

• Là khối đặc
• Không gắn đá
• Không có khoang rỗng
• Không giữ bọt khí
• Không chứa lò xo hoặc lõi khác
• Đã được cân riêng khỏi dây buộc và phụ kiện

Với trang sức phức tạp, người đo cần giải thích giới hạn thay vì ép kết quả vào một bảng tỉ trọng cố định.

Khi nào cần kiểm tra thêm?

Nếu dấu đóng, XRF và tỉ trọng phù hợp với nhau, mức độ tin cậy cao hơn nhiều so với một phép thử đơn lẻ. Nếu các kết quả mâu thuẫn, chưa nên vội kết luận.

Món có nguy cơ cấu tạo nhiều lớp có thể cần phương pháp bổ sung như đo siêu âm, kiểm tra độ dẫn điện hoặc lấy mẫu ở phần bên trong. Lấy mẫu, mài sâu hay cắt là những cách có thể để lại dấu, nên chỉ thực hiện khi chủ sở hữu đồng ý và hiểu rõ mức ảnh hưởng.

Phân kim hoặc thử nghiệm trong phòng kiểm định có thể xác định thành phần kỹ hơn, nhưng thường cần lấy mẫu và không còn là phép thử hoàn toàn không phá hủy. Với nhu cầu thông thường, XRF nhiều điểm kết hợp cân tỉ trọng đã hữu ích hơn hẳn các mẹo tại nhà.

So mức độ tin cậy

“Cao” không có nghĩa là không thể sai. Cấu tạo rỗng, lớp mạ, mối hàn, đá gắn và cách đặt mẫu đều có thể làm thay đổi ý nghĩa của kết quả.

Một ví dụ áp dụng đủ các bước

Giả sử bạn có một chiếc nhẫn mang dấu 750.

Nam châm không hút phần thân nhẫn. Điều đó chỉ loại bớt khả năng thân nhẫn làm từ thép. Dấu 750 cho biết món đồ được ghi là 75% vàng, nhưng dấu vẫn chưa xác nhận thành phần thật.

Nếu nhẫn đặc và không gắn đá, bạn có thể thử tỉ trọng. Giả sử kết quả lặp lại vài lần khá ổn định nhưng không thể đối chiếu chắc chắn vì không biết phần hợp kim còn lại là gì. Lúc này phép thử tại nhà chỉ cho thấy món đồ không có dấu hiệu quá bất thường.

Tại tiệm, XRF được đo ở mặt ngoài, mặt trong và cạnh nhẫn. Giả sử cả 3 điểm đều cho hàm lượng vàng gần mức 75%, không xuất hiện khác biệt lớn giữa chỗ mới và chỗ đã mòn. Cân tỉ trọng cũng phù hợp với một hợp kim vàng đặc. Các kết quả này hỗ trợ lẫn nhau nên đáng tin hơn nhiều so với riêng dấu 750.

Ngược lại, nếu mặt ngoài cho kết quả khác hẳn mặt trong, hoặc XRF và tỉ trọng không ăn khớp, cần kiểm tra cấu tạo trước khi gọi món đồ là thật hay giả.

Sau khi đã biết khối lượng và tuổi vàng, bạn có thể dùng công cụ đổi vàng để đổi giữa gram, chỉ và lượng. Giá tham khảo theo từng loại được cập nhật tại bảng giá vàng.

Hiểu lầm hay gặp

Không bị nam châm hút tức là vàng thật. Không đúng. Rất nhiều kim loại không có từ tính. Một món mạ vàng trên nền đồng cũng có thể vượt qua phép thử này.

Có dấu 9999 thì phần bên trong cũng là vàng 9999. Dấu chỉ là thông tin được đóng lên bề mặt. Muốn xác nhận phải đối chiếu bằng phép đo.

Máy quang phổ nhìn xuyên toàn bộ món đồ. XRF kiểm tra vùng gần bề mặt tại vị trí được chiếu. Nó rất hữu ích, nhưng một lần đo không đại diện cho mọi lớp bên trong.

Tỉ trọng đúng 19,32 là đủ kết luận. Kết quả gần con số này phù hợp với vàng nguyên chất, nhưng một số vật liệu lõi có thể tạo tỉ trọng gần giống. Sai số cân và bọt khí cũng phải được tính đến.

Vàng thật luôn giữ màu như mới. Trang sức vàng tuổi thấp có kim loại pha, mối hàn hoặc lớp phủ hoàn thiện. Những phần đó có thể xỉn hoặc đổi màu khi tiếp xúc mồ hôi và hóa chất.

XRF cho số càng nhiều chữ lẻ càng chính xác. Số hiển thị chi tiết không tự bảo đảm phép đo đúng. Vị trí đo, độ sạch bề mặt, hiệu chuẩn máy và tính đồng nhất của món đồ quan trọng hơn số chữ sau dấu phẩy.

Hỏi nhanh

Có cách nào tại nhà khẳng định vàng thật không?

Không. Ba cách tại nhà chỉ giúp sàng lọc. Muốn biết tuổi vàng, cần đo XRF ở nhiều điểm và đối chiếu bằng cân tỉ trọng khi cấu tạo món đồ cho phép.

Vì sao khóa dây chuyền hút nam châm nhưng sợi dây không hút?

Khóa có thể chứa lò xo thép rất nhỏ. Hãy kiểm tra phần thân dây và khóa riêng, rồi đo thành phần ở phần thân chính nếu cần.

Đo XRF có làm hỏng vàng không?

Phép đo XRF thông thường không cần cắt món đồ. Nếu người kiểm tra muốn mài, giũa hoặc lấy mẫu để xem lớp bên trong, đó là bước khác và cần được chủ sở hữu đồng ý trước.